Πρώιμη παρέμβαση

της Ειρήνης Χατζηγιάννη, Λογοθεραπεύτριας

Πρώιμη παρέμβαση

• Η πρώιμη παρέμβαση βελτιώνει και ενισχύει την ανάπτυξη ενός παιδιού με αναπτυξιακή καθυστέρηση ή διαταραχή, με ειδικές ανάγκες ή άλλες δυσκολίες.
• Η πρώιμη παρέμβαση παρέχει βοήθεια και υποστήριξη στις οικογένειες των παιδιών με αναπτυξιακή καθυστέρηση διαταραχή ή άλλες δυσκολίες
• Η πρώιμη παρέμβαση θέτει τα θεμέλια που θα βελτιώσουν τη ζωή του παιδιού και προσφέρουν μεγαλύτερες ευκαιρίες.

Τα κρίσιμα χρόνια

Η νευροπλαστικότητα είναι η ευκαιρία που παρέχει το νευρολογικό μας σύστημα για αλλαγή, αναδιοργάνωση και δημιουργία νέων συνάψεων. Η νευροπλαστικότητα είναι μια διαδικασία μόνιμη και εξελίξιμη καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου, καταρρίπτοντας παλιές θεωρίες που έδιναν αυτό το προνόμιο αποκλειστικά στις πρώιμες ηλικίες. Ωστόσο είναι γεγονός ότι τα πρώτα χρόνια είναι τα κρίσιμα χρόνια, καθώς τότε παρέχεται η ύψιστη ευκαιρία για συνάψεις.

Η νευροπλαστικότητα συμβαίνει ως φυσική διεργασία καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής μας, ή μπορεί να ενεργοποιηθεί ως αντιστάθμισμα, όταν προκύπτουν νευρολογικές ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δηλαδή ανατομοφυσιολογικά, έχει δυνατότητες προσαρμογής στο περιβάλλον και επαναδιοργάνωσης βάσει των αναγκών. Αυτές οι δυνατότητες όμως ενεργοποιούνται μόνο όταν υπάρχουν κατάλληλα ερεθίσματα, στοχευμένα, που μπορούν να υποστηρίξουν τις αρχές της νευροπλαστικότητας.

Επομένως, όσο πιο κοντά βρίσκεται ένας άνθρωπος στη βλάβη ή όσο πιο μικρό είναι ένα παιδί, τόσο μεγαλύτερο είναι το θεραπευτικό όφελος.

Σύμφωνα με έρευνες οι ρυθμοί ανάπτυξης και μάθησης είναι στα υψηλότερα ποσοστά κατά τα πρώτα προ-σχολικά χρόνια της ζωής ενός παιδιού. Κάποια παιδιά είτε λόγω καταστάσεων που σχετίζονται με τη γέννηση, ή παρουσία αναπηρίας, είτε λόγω αναπτυξιακής διαταραχής βρίσκονται σε κατάσταση επικινδυνότητας για την επίτευξη των αναπτυξιακών ορόσημων. Η πρώιμη παρέμβαση βοηθά αυτά τα παιδιά ώστε να εξελίξουν τις ικανότητες και δεξιότητές τους κατά τα κρίσιμα αυτά πρώτα χρόνια.

Το πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης επίσης εστιάζει στη δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος προσφέροντας τρόπους, τεχνικές και ενημέρωση στους γονείς και στο περιβάλλον του παιδιού. Η διατήρηση ενός υγιούς και συναισθηματικά ασφαλούς περιβάλλοντος είναι σημαντική για όλη την οικογένεια και αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στην ανάπτυξη του παιδιού.

Νευροαναπτυξιακή καθυστέρηση και διαταραχή

Οι αναπτυξιακές διαταραχές επηρεάζουν ένα σημαντικό ποσοστό παιδιών, που διαφοροποιείται ανάλογα με τις προγεννητικές, περιγεννητικές συνθήκες, αλλά και τις συνθήκες διαβίωσης και ευκαιριών.

Καθώς ένα παιδί μεγαλώνει κατακτά διαφορετικές κινητικές, γνωστικές και κοινωνικό-συναισθηματικές δεξιότητες σε κάθε ηλικία. Από το χαμόγελο και την προσοχή στο πρόσωπο των ανθρώπων γύρω του στους 2 μήνες στο συμβολικό παιχνίδι και στη συμμετοχή στο ντύσιμο στα 3 έτη, πολλά αναπτυξιακά ορόσημα έχουν αναγνωρισθεί και βοηθούν τους γονείς να αναγνωρίζουν/παρακολουθούν εάν το παιδί τους συμβαδίζει με αυτά.

Ο αμερικανικός οργανισμός CDC’s (Centers for Disease Control and Prevention)  παρέχει στοιχεία σχετικά με τα αναπτυξιακά ορόσημα όπως έχουν διαμορφωθεί κατά την τυπική ανάπτυξη. 

Πότε υπάρχει λόγος για πρώιμη παρέμβαση

Κάθε παιδί είναι ξεχωριστό και αναπτύσσεται με το δικό του ρυθμό. Ωστόσο, υπάρχουν χρονικές περίοδοι κατά τις οποίες αναμένεται η κατάκτηση συγκεκριμένων δεξιοτήτων, και αυτά αποτελούν τα αναπτυξιακά ορόσημα.

Κάθε γονιός προσέχει τα πάντα στο παιδί του, από το πότε μπορεί να στηρίξει το κεφάλι του ως τη πρώτη στιγμή που απλώνει το χέρι και κρατάει ένα αντικείμενο. Το μπουσούλημα, το βάβισμα, το δείξιμο, το πέταγμα αντικειμένων είναι όλα κατορθώματα του μωρού.  Όταν υπάρχει η αίσθηση ότι κάτι δεν αναπτύσσεται όπως θα έπρεπε ή κάποιο συγκεκριμένο ορόσημο δεν έχει κατακτηθεί, τότε η καλύτερη αντιμετώπιση είναι η συζήτηση με τον παιδίατρο και η επίσκεψη σε έναν ειδικό.

Η πρώιμη παρέμβαση είναι ένα πρόγραμμα υπηρεσιών διαμορφωμένο από διεπιστημονική ομάδα που βοηθά τα μωρά και τα νήπια που μπορεί να αντιμετωπίζουν αναπτυξιακή καθυστέρηση ή νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

Η πρώιμη παρέμβαση παρέχει βοήθεια στα παιδιά να κατακτήσουν δεξιότητες που κατά την τυπική ανάπτυξη συμβαίνουν στα πρώτα τρία χρόνια. Αυτό περιλαμβάνει:

• Κινητικές δεξιότητες, όπως απλώνει τα χέρια να πιάσει ένα αντικείμενο, μπουσούλημα και περπάτημα
• Κοινωνικό-συναισθηματικές δεξιότητες, όπως παιχνίδι και αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους γύρω του
• Επικοινωνιακές δεξιότητες, όπως ακούει-παρακολουθεί αυτόν που μιλάει, κατανόηση, ομιλία
• Γνωστικές δεξιότητες και διαδικασίες μάθησης
• Δεξιότητες καθημερινής ζωής, όπως τρώει μόνο του, και ντύνεται μόνο του

Η καθυστέρηση σε έναν τομέα ανάπτυξης επηρεάζει την πορεία της ανάπτυξης και στους άλλους τομείς. Η πρώιμη παρέμβαση αποτελεί ένα εξατομικευμένο πρόγραμμα που στοχεύει στις ανάγκες και στις προτεραιότητες του παιδιού και της οικογένειας.

Γιατί είναι σημαντική η πρώιμη παρέμβαση

Πρωταρχικοί στόχοι της πρώιμης παρέμβασης είναι να ενισχυθούν οι διεργασίες της τυπικής ανάπτυξης με φυσικούς τρόπους, να αυξηθεί η αυτονομία του παιδιού και να ελαχιστοποιηθεί η διαταραχή, αλλά και να ωφεληθεί η οικογένεια, ενισχύοντας και ενδυναμώνοντας το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει.

Πώς λειτουργεί η πρώιμη παρέμβαση

 Δρα λειτουργικά, στοχεύοντας στο έλλειμμα.

Δρα προληπτικά, στοχεύοντας σε περιοχές δεν έχουν εξελιχθεί κατά το αναμενόμενο.

Δρα ψυχοπροστατευτικά, περικλείοντας την οικογένεια.

Είναι σημαντικό να αναγνωρισθεί όσο το δυνατόν πιο έγκαιρα η δυσκολία, ώστε να αποφευχθεί η δυσχερέστερη εξέλιξη αυτής.

Το πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ειδικοτήτων όπως λογοθεραπευτές, εργοθεραπευτές, φυσικοθεραπευτές, ψυχολόγους και άλλους ειδικούς που απαρτίζουν τη διεπιστημονική ομάδα.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

• https://www.cdc.gov/features/developmental-milestones-matter.htm
• «Early Intervention in Children with Developmental Disabilities», Beena Johnson BMH Medical Journal 2016;3(1):1-4
• «Why Early Intervention Works a Systems Perspective», Michael J. Guralnick, PhD infants & Young Children, 2011.